İlk Türk Devletleri

islamiyet öncesi ilk türk devletleriilk Türk Devletleri denilince akla ilk gelen devletler normalde Asya ve Avrupa’da kurulan devletlerdir. Ancak ilk Türk Devletleri içerisinde ilk Türk topluluğu olan İskitler (Saka) topluluğundan biraz bahsedelim. Kpss Tarih konuların ilk bölümlerinin içerisinde sık sık göze çarpmaktadır Sakalar.

Orta Asya’da yaşamış olan İskitler, Karadeniz’in kuzeyinden Tuna Nehri’ne kadar uzanan bölgede yaşamışlar ve Pers, Asurlular, Urartular gibi devletlerle uzun süre savaşmışlardır. Anadolu, Suriye ve Filistin üzerinden Mısır’a sefer yapmış olan İskitler MÖ VII. yüzyıldan MÖ II. yüzyıla kadar siyasi etkinliklerini sürdürmüşlerdir. Perslerle önemli bir mücadele içerisinde olan İskitler, Alper Tunga ile Pers hükümdarı arasındaki önemli mücadelesinden ötürü ilerde İranlı şair Firdevsi’nin Şehname adlı eserinde konu olarak yerini almıştır.

Şimdi Kpss genel kültür tarih konusu içerisinde yer alan ilk Türk Devletlerini teker teker inceleyelim.

1) Asya Hun İmparatorluğu (MÖ 220 – MÖ 216): Teoman tarafından kurulan , Mete Han zamanında en parlak dönemine ve en geniş sınırlarına ulaşmıştır.

- Orta Asya’da kurulan ilk Türk devletidir.

- İlk teşkilatlı Tür devletidir ve Orta Asya’da Türk boylarını tek bayrak altına ilk kez bu devlet toplamıştır.

- Hun akınlarına karşı Çinliler Çin Seddi’ni yapmışlardır.

- Mete Han orduda onluk sistem oluşturarak tüm dünyaya örnek olmuştur.

- MS 48′de Güney ve Batı Hunları olarak ikiye, Güney Hunları da , Güney ve Kuzey Hunları olarak tekrar ikiye ayrılmıştır.

* Kavimler Göçü (375): Kuzey Hunları Hazar Denizi ile Aral Gölü arasındaki Alanların yerlerini işgal ederek onları batıya doğru sürüklemiş, sonrasında Balkanlara ilerleyerek Vandallar, Vizigotlar, Ostrogotlar gibi kavimleri göç ettirmişlerdir. Dünya tarihinin en büyük kitlesel göçü olarak kabul edilen Kavimler Göçü Avrupa’nın birçok yapısında değişiklikler meydana getirmiştir:

- Büyük Roma İmparatorluğu 395 yılında barbar kavimlerin işgalleriyle Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmıştır ve Batı Roma 476 yılında yıkılmıştır.

- İlk Çağ kapanmış ve Orta Çağ başlamıştır.

- Derebeylikler (feodalite) ortaya çıkmıştır. Bunun sebebi siyasi boşlukların oluşmasıdır.

- Bilim ve sanat etkinlikleri durmuş ve skolastik düşünce meydana gelerek kilise ve din adamları güç kazanmıştır.

- Germen kavimlerinin Avrupa’ya göç etmesiyle yeni Avrupa devletleri oluşmuştur.

Kpss lisans tarih konularında yer alan Kavimler göçü Kpss’nin çok önem verdiği bir konudur bu yüzden çok iyi anlaşılmalıdır.

2) Avrupa Hun Devleti: Doğu ve Orta Avrupa’da Kavimler göçü sonucu Balamir Kağan tarafından kurulmuş ilk türk devletleri içerisinde yer alır.

- Avrupa’da kurulan ilk Türk devletidir.

- En parlak dönemini Atilla zamanında yaşamış ve Bizans’ı vergiye bağlamıştır. Ayrıca Volga ile Tuna Nehri arasındaki topraklara sahip olmuştur.

- Doğu Roma ve Batı Roma İmparatorlukları üzerine seferler düzenlemiştir.

- Atilla’nın ölümünden sonra zayıflamış ve 486 yılında Germenlerin saldırıları ile yıkılmıştır.

3) I. Göktürk Devleti (552 – 630): Bumin Kağan tarafından kurulan Göktürk Devleti’nin başkenti Ötüken’dir ve Ora Asya’da kurulmuştur. Ülke Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılıp Batı’yı Bumin Kağan’ın kardeşi İstemi Yagbu yönetmiştir.

* İkili Yönetim: İslamiyet Öncesi ilk Türk Devletleri’nde ülke doğu ve batı olmak üzere yönetilirdi. Doğu batıdan üstün sayılır ve Kağan Doğu bölgesinde ülkeyi yönetirdi. İkili yönetim dediğimiz bu sistem ilk Türk Devletleri’nin federal bir yönetim anlayışı olduğunu göstermektedir.

- İlk kez Türk adıyla kurulan devlettir.

- Asya Hun İmparatorluğundan sonra Türkleri ikinci kez tek bayrak altına toplamışlardır.

- İpek Yolu hakimiyeti için Çinliler ve Sasanilerle mücadele içinde olmuşlardır.

- Bumin Kağan’ın ölümünden sonra Çin Baskısı sonucu zayıflamış ve doğu -batı olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Doğu Göktürkler 630, Batı Göktürkler 659 yılında Çinliler tarafından yıkılmıştır.

* Kürşat Ayaklanması: Amacı Çin İmparatorunu esir etmek ve Çin sarayındaki asilzadeleri serbest bıraktırmak olan Kürşat, 639 yılında Çin sarayını basarak başlattığı ayaklanma ile Göktürk Devleti’nin tekrar kurulmasını hedeflemiştir. Fakat 39 Arkadaşı ile birlikte katledilmiştir.

4) II. Göktürk Devleti ( Kutluk Devleti) (682 – 745): ilk Türk devletleri içerisinde yer alan I. Göktürk Devleti yıkıldıktan sonra 50 yıl Çin egemenliğinde kalan Göktürkler, sonradan tekrar ayaklanarak II. Göktürk Devletini Kutluk (İlteriş) Kağan tarafından kurmuştur.

- Bilge Kağan Döneminde en parlak dönemini yaşamıştır.

- Bilge Kağan Kardeşi Kültigin ve Vezir Tonyukuk ile birlikte ülkeyi yönetmiştir.

- Yazıyı kullanan ilk Türk devletidir.

- Göktürk alfabesi ile kendilerine ait ilk alfabeyi kullanmışlardır.

ilk Türk Devletleri içerisinde yer alan Kutluk Devleti, ilk Türkçe yazılı belgeleri olan Orhun Kitabelerini miras bırakmışladır. Sosyal devlet anlayışının benimsendiğini gösteren Orhun Kitabeleri Türklerin bıraktığı ilk yazılı belgedir. Yazılı Türk Edebiyatının ilk eseri olan Orhun Kitabelerinde Kağan millete hesap verir ve Çin’e karşı verilen bağımsızlık mücadelesi anlatılır. Devletin ve halkın karşılıklı görevlerinin anlatıldığı Orhun Kitabeleri Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilmiştir. Bu kitabelerin bağımsızlık mücadelelerini anlatması, Göktürklerin kendilerine ait bir alfabe olması ve adlarında Türk kelimesinin geçmesi sebebiyle Göktürklerin Milli yani Ulusçu bir devlet niteliği taşıdığını söyleyebiliriz.

5) Uygurlar (745 -840): Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından Ötüken bölgesinde kurulmuş olan Uygurlar sonraları Karabalgasun’u başkent yapmışlardır.

- ilk Türk devletleri arasında Yerleşik hayata geçen ilk devlettir.

- Modern tarımla uğraşmışlardır. Bunun için kanallar açılmıştır.

- Kağıt ve matbaayı kullanan ve aynı zamanda ilk kez bu matbaayla kitap basan ilk Türk devletidir.

- Minyatür, tezhip eserleri ve mimari eserler bırak ilk Türk devletidir. Katabalgasun Yazıtları da Uygurlar tarafından bırakılmıştır.

- Göktanrı inancından kopan ve Mani Dini’ni seçen ilk Türk devletidir. Zaten yerleşik hayata geçmesi de Mani Dini’nin etkisiyle olmuştur. Ayrıca Moğolların Türkleşmesine katkıda bulunmuşlardır.

- Orta Asya’da uygarlık olarak çok gelişmiş olan Uygurlar ilk kez kütüphane kuran ilk Türk devletidir.

- Hukuk kurallarını yazılı hale getirmeleri, borç, kira gibi konularla ilgili sözleşme yapılmaları Uygurların hukuk alanında geliştiğini göstermektedir.

- Kendilerine ait olan Uygur alfabesini oluşturmuşlardır.

- Kırgızların saldırıları sonucu yıkılan Uygurlar, Kansu ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrılmışlardır. Kansu bir diğer adı Sarı Uygurlar Çin’de kurulmuş ve Moğollar tarafından yıkılmıştır. Doğu Türkistan’da kurulan Turfan Uygurları sonradan Moğolların egemenliği altına girmiş ve onların Türkleşmesini sağlamışlardır. Turfan Uygurları günümüzde Çin’de Sincan Uygur Özerk Bölgesinde yaşamaktadırlar.

6) Avarlar ( Juan Juanlar) ( 560 – 805): Günümüzdeki Macaristan ve Romanya’yı içine alan güçlü bir devlet yapısına sahip olan Avarlar, ilk kez İstanbul’u kuşatan Türk boyudur. Ancak bu kuşatmalardan sonuç alamamışlardır. Bunların dışında Avrupa’daki Slav topluluklarını askerlik alanında etkilemişlerdir.

7) Kırgızlar (840 – 1207): Orta Asya’da egemenlik kuran son Türk boyu olan Kırgızlar, aynı zamanda Moğol hakimiyetine giren ilk Türk boyudur. Dünyanın en uzun destanı olan Manas Destanı Kırgızlardan miras kalmıştır ve Kırgızlar günümüze kadar varlıklarını sürdürmüşlerdir.

8) Hazarlar (630 – 968): Hz Osman zamanında İslam ordularının kuzeye ilerleyişini engelleyerek İslam orduları ile ilk kez çarpışan devlet olmuştur. Bu hamleyle İslamiyet’in Kafkaslara ulaşmasını engellemişlerdir. Yahudiler dışında Museviliği benimseyen tek topluluktur. Çeşitli dinlere mensup tüccarların serbestçe ticaret yapabilmeleri,  ülkedeki davaların iki Müslüman, iki Hristiyan, iki Musevi ve bir Şamanist olmak üzere toplamda 7 üye tarafından görülmesi ve ibadethanelerin yan yana kurulabilmesi Hazarların değişik dinlere hoşgörüsü olduğunu göstermektedir.

9) Bulgarlar (583 – 665): ilk Türk devletleri içerisinde yer alan Bulgarlar, Oğuzlardan ayrılarak Balkanlara yerleşmişlerdir. Hazarların işgalleri sonucu Tuna (Hristiyan olmuşlardır.) ve İtil Bulgarları (Müslüman olmuşlardır.) olmak üzere ikiye ayrılmışlardır.

10) Karluklar: İslamiyet’i kabul eden ilk Türk boyudur. ilk Türk devletleri içerisinde yer alan Karluklar, sırasıyla Göktürk ve Çin egemenliği altında yaşamış ve daha sonra bağımsız olmuşlardır. II. Göktürkler tarafından yıkılmış, sonra Uygurların egemenliği altında yaşamışlardır. Daha sonraları tekrar bir kurulma yaşasalar da en son Moğollar tarafından yıkılmıştır.

Talas Savaşında Arapları destekleyerek kazanmalarını sağlayan Karluklar, ilk Müslüman Türk Devleti olan Karahanlıların kuruluşunda önemli rol oynamışlardır.

11) Türgişler (659 – 766): İlk kez para bastıran Türk devleti olan Türgişler, Müslümanlara karşı çok direnmiş ve İslamiyet’in Orta Asya’ya yayılmasını ciddi şekilde engellemişlerdir. Türgişer ayrıca Uygurlardan sonra yerleşik hayata geçen ikinci Türk devletidir.

12) Macarlar: ilk Türk devletleri içerisinde yer alan Macarlar, Volga Nehri civarında yaşamışlar ancak Peçeneklerin baskısı sonucu bugünkü Macaristan topraklarına yerleşmişlerdir. Zaman içerisinde Slav topluluklarıyla asimile olmuşlardır.

13) Peçenekler: Orta Asya’dan batıya göç eden bu Türk topluluğu devlet kurmayı başaramamıştır.

14) Oğuzlar: En kalabalık Türk boyu olup 24 boydan meydana gelmiştir. Selçuklular ve Osmanlılar gibi önemli devletlerin kuruluşunu sağlamış olan Oğuzlar, Kumanlar (Kıpçaklar) ile yapmış oldukları mücadele ile Dede Korkut Hikayelerine konu olmuşlardır. Devlet kurma yeteneği en gelişmiş Tür boyu olan Oğuzlar hem Orta Asya hem de Avrupa’da egemenlik kurmuşlardır.

15) Kumanlar (Kıpçaklar): Ruslarla mücadele etmişlerdir. Karahitayların baskısı sonucu batıya göç etmişlerdir.

16) Sibirler (Sabirler): Bugünkü Sibirya adı Sabirlerden gelmektedir. Bizans ve Sasanilerle mücadele etmiş olan Sibirler Avarların baskısı sonucu Doğu Avrupa’ya yerleşmişlerdir.

17) Akhunlar: ilk Türk devletleri içerisinde yer alan Akhunlar, Büyük Hun devletinin yıkılışı sonrası Çin baskısıyla beraber Afganistan’ın kuzeyine yerleşmişlerdir. Göktürkler ve Sasanilerin baskısı sonucu yıkılmışlardır.

, , , , , , , , , ,

47 Yorumlar İlk Türk Devletleri

  1. lenka 22 Ekim 2013 at 16:03 #

    çoooooooooooooooooookkkkkkkkk güzeeeeeeeeeeeeeeeeeeel ödevim için iyi geldi

    • Ceren 26 Aralık 2013 at 22:24 #

      Bencede Çok güzel bir site

  2. selçuk 01 Kasım 2013 at 09:16 #

    Avrupa Hun Devleti konusunda adı geçen “Atilla” nın yazılışı “Attila” dır bazen soru olarak ta çıkmaktadır.

  3. büşra yılmaz 04 Kasım 2013 at 19:07 #

    biraz daha kısa ve öz olabilirdi yinede çok teşekkürler

    • damla 20 Şubat 2014 at 09:05 #

      daha nasıl kısa olabilir ki :D kısa ve öz olmus. bu siteyi yapana tesekkürler

  4. yasemin 25 Kasım 2013 at 16:26 #

    anlatım harika.çok beğendimm.teşekkürler

  5. Ömer Ergin 25 Kasım 2013 at 19:06 #

    Teşşekürler performansım için çok işe yaradı :)

  6. OSMAN ÜNAL 04 Aralık 2013 at 12:37 #

    emeği geçenlere teşekkür ederim

  7. gülseren 09 Aralık 2013 at 11:11 #

    çok iyiydi çok tşkr ederim

    • damla 09 Ocak 2014 at 20:05 #

      bencede cok iyi 100 aldım

  8. merve 10 Aralık 2013 at 21:02 #

    konu anlatım için teşekkürler

  9. Sevdalı Maniaq 13 Aralık 2013 at 20:38 #

    Kardeş 100 alan var mı performanstan???

    -_- -_- –__–

    • merve özkuru 20 Ocak 2014 at 13:05 #

      ben aldım yararlı oluyo

  10. fulya 14 Aralık 2013 at 16:15 #

    ben begendim başarılı bi anlatım emegi geçen herkeze teşekkürler.

  11. Abdulkerim 17 Aralık 2013 at 19:53 #

    Abi Çok İyi Yaaaaa :)

    • gülnaz 26 Aralık 2013 at 21:15 #

      şaka şaka abiiiiiiiiiii 90 80 alırım.net

  12. dilara 19 Aralık 2013 at 17:31 #

    çoook teşekür ederim :)

  13. gecmisemeraklı 22 Aralık 2013 at 12:50 #

    Çok başarılı bir site. Sınava hazırlananlara da çok faydalı olacağına eminim. Sıkmadan konunun temelini özümsetiyor. Emeğinize sağlık.

  14. abi cok ii ya 22 Aralık 2013 at 19:42 #

    Abi Çok İiyimiş Ya Bu

  15. başak 24 Aralık 2013 at 19:28 #

    performansımdan 100aldım çok saolun ellerinize ve emeğinize sağlık:):)

  16. başak 24 Aralık 2013 at 19:28 #

    :D

  17. mert 26 Aralık 2013 at 18:09 #

    on numara abi ya

  18. büşra 26 Aralık 2013 at 18:56 #

    gerçekten mükemmel ödevime çok çok yardımcı oldu

  19. büşra 28 Aralık 2013 at 14:30 #

    :):):):):)

  20. merak ve can sıkıntısı 01 Ocak 2014 at 18:36 #

    süper yaaaa

  21. gülsüm 03 Ocak 2014 at 21:25 #

    GÜZEL AMA DAHA İYİ OLABİLİRDİ …………………………..

  22. Eda 04 Ocak 2014 at 17:01 #

    Abi cok iiyidi ya çok tşk ederim emeği gecen herkeze :) :) :)

  23. gzde 11 Ocak 2014 at 22:53 #

    cok super ya performans odevıme cok yardımcı oldu saolun :D :D :D :D

  24. iboş 14 Ocak 2014 at 21:09 #

    abi süper manyak bişey kesin ya 95 ya 100

  25. gulcan 16 Ocak 2014 at 21:36 #

    Yazınsal olarak anlatım mükemmel olmuş …çok begendim

  26. yağmur 20 Ocak 2014 at 10:23 #

    İlk para Türgişler zamanında değil Kutluk Devleti zamanında bulunmuştur.

    • siyam 29 Mart 2014 at 00:50 #

      eski kaynaklar böyle alıyor Türgişlerin ki metal para imiş
      Kpss kaynakları arasında da çok çelişkili ifadeler var :((((((

  27. dilara 22 Ocak 2014 at 19:50 #

    güzeldi ödev için iyi düşünülmüş

  28. emre 28 Ocak 2014 at 21:17 #

    paylaşım için teşekkürler elinize sağlık ;)

  29. Mustafa Dönmez 05 Şubat 2014 at 20:11 #

    Sınava az bir zaman kala kaynak arıyordum burası gayet uygun ve yeterli geldi siteniz umarım daha iyi yerlere gelebilir başarılarınızın devamını diliyorum.

  30. ali 13 Şubat 2014 at 16:59 #

    gayet kısa ve güzel

  31. Gökhan karadeniz 01 Mart 2014 at 20:14 #

    yeni buldum bgn başlıcam calışmaya bana yardımcı olursanız sevinirim bn engelli lpss sınavına giricem 27 nisan da

  32. sait 05 Mart 2014 at 01:41 #

    Yorumlar ve konu anlatımından güzel bir site fakat bir sorum olacak
    “kpss önlisan (ortaokul lise) düzeyinin gireceği konular mı?”
    Sitede emeği geçen herkese teşekkürler.

  33. murat 12 Mart 2014 at 18:26 #

    1) Asya Hun İmparatorluğu (MÖ 220 – MÖ 216):
    Yıkılış tarihi yanlış yazılmış. M.S 300 olması doğrudur.

  34. aylin 15 Mart 2014 at 16:42 #

    Saolun yaa superdi ;-)

  35. serkan 18 Mart 2014 at 18:07 #

    muhteşemmmm………………………………

  36. secıl tufan 18 Mart 2014 at 22:49 #

    bu kpss lisans konulari. Tesekkurler

  37. seda 26 Mart 2014 at 21:34 #

    çook güzel bir site ödevim için çok gerekli oldu…sağolun tşklr saygılarımla :):):):)

  38. adem 03 Nisan 2014 at 01:02 #

    tsk ederimm : D

  39. funda 05 Nisan 2014 at 15:28 #

    cok iyi oldu c0k teşekkür ederim sitede emeği geçen herkese teşekkürler

  40. seda 13 Nisan 2014 at 21:35 #

    ellerinize sağlık ödevim için çok geerekli oldu sağolun varolun saygılarımla:):):):):D:D

  41. Saime 14 Nisan 2014 at 20:02 #

    Yazılım için güzel bir kaynak olmuş teşekkürler.. :)

Bir Cevap Yazın